Mothers’ Tongues (مادری زبانیں) : Sabika Abbas Translated by Pratishtha Pandya (english and gujarati)

I came to know about this wonderful website, which has incredible coverage of ‘real’ India, through my friend Maitreyi Yajnik and ever since I have visited it few times, I am awestruck. PARI ( People’s Archive of Rural India) is “both a living journal and an archive of everyday lives of everyday people” in words of it’s founder editor P. Sainath .

You must visit this website, here is the link.

And the link for the poem I have shared here is below.

I loved this painting and the poem very much and wanted to share with you all.


Lives and languages hanging by a thread

In times of divisiveness and hatred, a poet goes looking for the languages of love and liberty. And where else does she end up but in a gossamer of mother tongues rising from silenced histories

Poem : Sabika Abbas Editor : Pratishtha Pandya Painting : Labani Jangi

 Lucknow , Uttar Pradesh

She was stitching away rapidly, pinning her flying rage onto the kantha coverlet. She had learnt the stitch from her grandmother. As a child she had watched, with utter fascination, the magic of grandma’s wrinkled fingers turn rags – little soft pieces of old dhotis , cotton sarees , worn out kameez collected over time – into finely embroidered quilts. It was one such piece done by grandma that came with her dowry when she got married. A safety blanket she held on to, ever more tightly, on troubled cold nights. But it was when she started stitching a coverlet of her own that she felt closest to Naani jaan . It was as if she had learnt to speak her language. It was not imagination, or blasphemy, or rebellion that guided her needle. She came alive at its tip, she loved and spoke with the thread, lived in the patterns it created. She roamed freely inside the stitches, and motifs. She dreamt and parrots flew on the pale white, the splendour of their wings red, orange, green dyed the flower vines next to it. Her anger glistened on the thin, sharp edges of the leaves; resentments deepened the densely stitched centres of  flowers. The fish, horses, elephants, and bees marched to the rhythm of her untold stories.

Listen to Sabika Abbas recite her poem in Urdu

Listen to Mothers’ tongues | Sabika Abbas by People’s Archive of Rural India on #SoundCloud

Listen to Pratishtha Pandya recite the poem in English translation

Listen to مادری زبانیں | Sabika Abbas by People’s Archive of Rural India on #SoundCloud

* * *

مادری زبانیں

شاید نہ میری
اور نہ  ہماری ماں کی کوئی زبان تھی
زبان تو مردوں کوملتی ہے
مردانیت کی وراثت میں
جس کو وہ جیسے چاہیں استعمال کر سکتے ہیں،
گالیاں ایجاد کرکے
غصہ کر،
قانون بنا کر،
چلاّ کر
کھوکھلے عشق کے خطوں میں،
دیواریں گود کر،
تاریخیں گڑھ کر

مردوں کی زبانیں ملتی ہیں
دفتی کی لغتوں میں
اس کو چھاپنے کے لیے
مشینوں کا ایجاد ہوا ہے
ماں کی زبانوں میں لکھی
کویتاؤں کےنیچے
خود کا نام گُدا ہے
بڑے بڑے کتاب گھروں میں
ان کی زبانوں کی ہی کتابیں اور میگزینوں کی
لمبی دھول بھری، جالا لگی الماریاں موجود ہیں
پارلیامنٹوں میں، ریلیوں میں
مردوں کی زبانیں ہی
بولی گئی ہیں
سنی گئی ہیں
لکھی گئی ہیں
سمجھی گئی ہیں
اشتہاروں میں چھاپی گئی ہیں

ہماری ماؤں کی زبانوں کی
تصویر و تاثیر الگ
انداز الگ
تاریخ الگ
بھاؤ الگ
باریک الگ

ڈبو کے عشق میں
بھگو کے لوبان کی دھونیوں میں
جہد کے دریا میں نہلا کر
مٹی کے قلم تیار کیے گئے ہیں
پھر چھپا کر انہیں رکھا گیا ہے
ساڑیوں کی پرتوں میں
ٹرنک میں دبا کر
انوکول موقعوں پر نکال کر
خون کی سیاہی سے ہتھیلیوں پر
مٹی کے قلم نے لکھی ہیں
ہماری مادری زبانیں

جب جب قلم بنا نہ سکیں
تو، بند کمروں کے کونوں میں
رانیوں نے، داسیوں نے
پھسپھسائی ہیں ہماری مادری زبانیں

جنہیں کمرے اور محل نہیں ملے
انہوں نے کھیتوں
اور جھونپڑیوں کی کچی زمینوں پر
ہنسیے اور کھرپیوں سے گودی ہیں
ہماری مادری زبانیں

جن کے ہاتھوں میں فن تھا انہوں نے
برقعوں اور ساڑیوں پر  کاڑھی ہیں
آری، زردوزی و مقیش کی
مادری زبانیں

قبروں کی اینٹوں پر گدی
مادری زبانیں
چتاؤں کی راکھ میں بجھی
مادری زبانیں
خوابیدہ پلکوں سےکھلے لال آسمان پر لکھی
مادری زبانیں
آندولنوں کی گلابی پکار
مادری زبانیں
دلوں کی دھڑک، عشق کی جھنکار
مادری زبانیں
تمنا کی طلب گار
مادری زبانیں

مردوں کی زبانوں کا
رنگ ایک
طریقہ ایک
آواز ایک
مگر رنگ برنگی اٹھلاتی
رس دار، نانا پرکار
مادری زبانیں
اختری کے حلق سے گرے الفاظ
فاطمہ کا انداز
عشق میں سرفراز
مادری زبانیں

ان ساری زبانوں کو چن کر
لفظوں کو سمیٹ کر
ہم لکھ رہے ہیں
نئے سرے سے
ہماری خود کی
مزیدار، جرار، تیز طرار، لمبی
مادری زبانیں

Mothers’ tongues

Perhaps, neither my mother nor I
ever had a tongue
Men are gifted with tongues.
A masculine heritage
that they can wield as they wish,
to invent slurs,
to spit anger,
to dictate laws,
to scream,
to write hollow love letters,
to engrave walls,
to forge histories.

Tongues of men are
wrapped in hardbound dictionaries.
Machines have been invented
to print them.
Their names have been imprinted
under the lines of poems
written by our mothers.
Their books written in their tongues
lie wrapped in cobwebs
on the dust laden shelves of big libraries.
Be the parliaments or the rallies
it is their tongue that is

Our mothers’ tongues are different –
their impression
their impact
their style
their history
their performance.

They have carved their pens out this earth
dipped them in love,
drenched in the mystic smoke of the Loban
washed them in the oceans of sweat
and kept them hidden
between the folds of old sarees
at the bottom of a trunk, safe.
It is these earthen pens that have,
at some ripe moment,
written on our palms, in bloodied ink
our mother tongues.

And when they could not craft the pens,
behind the closed doors of the room
they whispered our mother tongues,
the queens, the slave women.

And those who had no rooms, or castles
etched with sickles and trowels,
on the mud-covered earth in their fields,
on the floors of their huts
our mother tongues.

Those with skills at their fingertips
have embroidered on abayas and sarees
our mother tongues
of aari, mukaish , and zardozi

Our mother tongues –
inscribed on the gravestones
burnt to ashes in the flames of the pyres
written on the red sky
opening inside the dream-filled, sleepy eyes.
Our mother tongues –
the crimson call of revolutions
the beating of our hearts
the music of love
the restless desires.
Our mother tongues!

The tongues of men are all the same
same colours
same patterns
same sounds,
unlike these
swaggering in many hues, diverse,
melodious tongues of our mothers.
Our mother tongues,
like the words that came from Akhtari’s throat
like the ways learnt from Fatima
like the pinnacle of love.

Plucking each one of them
gathering all the words
we are now writing
a new beginning,
in our own exciting, brave,
argute, sharp-witted,
long mother tongues.

Translated from Urdu by Pratishtha Pandya.

… … … … … … … … … … … … … … …

એક તાંતણે બાંધી કંઈ કેટલી જિંદગીઓ ને ભાષાઓ

વિખવાદ અને દ્વેષના સમયમાં એક કવિ ચાલી નીકળે છે શોધવા પ્રેમ અને આઝાદીનો શબ્દ. અને છેવટે કરોળિયાના પેટમાંથી નીકળતા સુંવાળા તાંતણાની જેમ ઇતિહાસમાંથી વહી આવતી માની ભાષા આગળ આવીને અટકે છે આ શોધ.

તે જોર જોરથી ટાંકા ભરતી હતી, જાણે હવામાં ઊંચે ઉઠતા એના ક્રોધાવેશને ચાદર પરના કાંથાના ટાંકાથી બંધાતી ના હોય. આ ટાંકા એને નાનીએ શીખવાડેલા. બાળપણમાં એણે જોયેલો એ કરચલીવાળી આંગળીઓનો જાદુ, જે જોતજોતામાં  જૂના ધોતીના નાના ટુકડા, સુતરાઉ સાડીઓના ચીંથરા, વપરાઈને ઘસાઈ ગયેલી કમીઝના ટુકડાને એક અદભૂત, બારીક ભરતકામવાળી રજાઈમાં ફેરવી નાખતો. નાનીએ પોતાના હાથે તૈયાર કરેલી એક એવી જ રજાઈ એ લગ્ન પછી દહેજમાં સાથે લઈને આવેલી. એક અજબની હૂંફ હતી એમાં. એ જ રજાઈને થોડી વધારે પાસે, વધારે કસીને પકડીને એણે કંઈ કેટલીય ઠંડી રાતોનો સામનો કરેલો. પરંતુ જ્યારે એણે પોતે એક રજાઈ ભરવાનું શરુ કર્યું ત્યારે તો એ ખરેખર નાનીજાનની સાવ નજીક પહોંચી ગઈ હોય એમ અનુભવવા લાગેલી. એને એવું લાગેલું જાણે એ નાનીની ભાષા શીખી ગઈ છે. એ કોઈ કલ્પના, કોઈ ધર્મનિંદા કે બળવો નોહ્તો જે એની સોયને અવનવી દિશાઓમાં ખેંચી જતો હતો. પણ એ સોયની ટોચ પર એ જાણે જીવતી થઇ જતી. એ દોરા સાથે પ્રેમ કરતી, વાતો કરતી. એની ઉભરતી જતી ભાતમાં શ્વાસ ભરતી. એમાં વિખરાયેલા રૂપકોમાં એ વિહરતી. એ સપનાં જોતી ને એ ઝાંખા સફેદ પોત પર ઊડતાં પોપટ, ને એમની ફડફડતી પાંખોનો લાલ, નારંગી, લીલો વૈભવ રંગી રહેતો પાસેની વેલ પરના  ફૂલોને. એનો ગુસ્સો ચમકતો  પાંદડાની પાતળી, તેજ ધાર ઉપર. એનો રોષ ઘૂંટાતો ગીચ ટાંકાથી ભરેલા ફૂલોના કેંદ્રબિન્દુઓને ઘેરાં રંગે. એ મીન, એ અશ્વ, એ ગજરાજ, એ મધમાખી સૌ ચાલી નીકળતાં, મિલાવતા એની ના કહેલી વાર્તાઓના તાલ સાથે તાલ.

માની બોલીઓ

કદાચ મારી માની કે મારી
કોઈ બોલી હતી જ નહીં
બોલી તો પુરુષોને મળે છે
મર્દાનગીની વિરાસતમાં
જેને એ લોકો જેમ ફાવે વાપરે
ગાળો ભાંડવામાં
ગુસ્સો થૂંકવામાં
કાયદા બનાવવામાં
મોટેથી રાડો પાડવામાં
ખોખલા પ્રેમપત્રો લખવામાં
દીવાલો કોતરવામાં
તારીખો છાપવામાં.

પુરુષોની બોલી મળે છે
શબ્દકોશોના પાકા પૂઠાંઓની વચમાં
એને છાપવા માટે તો
મશીનોની શોધ થઇ છે
માની બોલીમાં લખાયેલી કવિતાઓની
નીચે પણ એમનાં નામ લખાયેલા છે
મોટા મોટા પુસ્તકાલયોમાં
કરોળિયાના જાળાઓમાં વીંટળાઈને
કબાટોની ધૂળ બાઝેલી  છાજલીઓ પર
એમની જ બોલીમાં લખાયેલા પુસ્તકો, મેગેઝીનોની
એક લાંબી મોટી હરોળ છે.
લોકસભામાં હોય કે જુલૂસમાં
નારા હોય છે એમની ભાષાના
એક એમની જ  બોલી છે જે
બોલાય છે
સંભળાય છે
લખાય છે
સમજાય છે
અને એની જ જાહેરાતો થાય છે

આપણી માઓની ભાષાની
એની તો વાત જ અલગ છે
એમની છાપ
એમનો પ્રભાવ
એમની શૈલી
એમની હકીકત
એમની ચાલ.

ડૂબાડીને પ્રેમમાં
કરી છે તરબતર લોબાનની પવિત્ર ધૂપથી
રેબઝેબ કરીને ધોઈને પરસેવાના સમુંદરોમાં
બનાવી છે એમણે એમની કલમો ખોદીને ધરતી
ને પછી રાખી છે સાવ સંતાડીને
દાબીને પટારામાં ભરેલી જૂની સાડીઓના
પાલવની વચમાં, સાચવીને.
આ માટીની કલમો એ
કોઈ અણીની વેળાએ
લખી છે અમારી હથેળીઓમાં
એ માટીની કલમોએ
લોહિયાળ શાહીથી
અમારી માતૃભાષાઓ

અને જયારે નથી બનાવી શક્યા એ કલમો ત્યારે
ઓરડાના બંધ દરવાજાઓની પાછળ
એ રાણીઓએ, એ દાસીઓએ
હળવેથી ગુસપુસાવી છે
અમારી માની ભાષાઓ

અને એમની પાસે નોહતાં ઓરડા કે મહેલો
એમને દાતરડાંથી, ખુરપીથી
માટીલીંપી ઝૂંપડીની દીવાલો ઉપર,
ખેતરની જમીનો ઉપર,
કોતરી છે અમારી માતૃભાષાઓ

જેમની આંગળીઓના ટેરવે હુન્નર હતા
એ સૌએ ગૂંથી છે  બુરખાઓ  અને સાડીઓ ઉપર
આરી, મૌકાઈશ અને ઝરદોસીમાં
અમારી માની બોલીઓ

અમારી માની બોલીઓ —
કબરના પથ્થર પર કંડારાયેલી
ચિતાની આગમાં બળીને ભસ્મીભૂત થયેલી
ઊંઘરેટી આંખોના અધબીડ્યાં પોપચાં વચ્ચે
ખૂલતાં લાલ આકાશમાં લખાયેલી બોલીઓ.
અમારી માની બોલીઓ —
રંગ ગુલાબી ક્રાંતિના પોકારનો
ધડકતો શ્વાસ અમારા હૈયાનો
એ સૂર પ્રેમનો
એ તરવરાટ ઈચ્છાઓનો
અમારી માની બોલીઓ

પુરુષોની ભાષાઓ બધીય બીબાંઢાળ
એકનો એકે રંગ
એકની એક ભાત
એકનો એક અવાજ
પણ માની ભાષાની
લચકતી ચાલ, રંગબિરંગી લિબાસ,
નાનાવિધ હલક
અમારી માની ભાષાઓ
અખ્તરીના કંઠથી ઝરતો  શબદ
ફાતિમાનો અંદાઝ
પ્રેમનું ઉન્નત શિખર
અમારી માતૃભાષાઓ

વીણી વીણીને એક એકને
એકઠાં કરીને શબ્દો
હવે અમે લખી રહ્યા
એક નવું ચરણ,
અમારી પોતાની ઉત્સાહભરી,
સાહસભરી,  શાણી, ચતુરબુદ્ધિ,
ધારદાર, લાંબીજીભવાળી

ગુજરાતી અનુવાદ : પ્રતિષ્ઠા પંડ્યા

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.