ग़ज़ल – साहिर देहल्वी ( સરળ ગુજરાતી સમજૂતી સાથે )

दरमियान-ए-जिस्म-ओ-जाँ है इक अजब सूरत की आड़
मुझ को दिल की दिल को है मेरी अनानियत की आड़

आ गया तर्क-ए-ख़ुदी का गर कभी भूले से ध्यान
दिल ने पैदा की हर एक जानिब से हर सूरत की आड़

देते हैं दिल के एवज़ वो दर्द बहर-ए-इम्तिहाँ
लेते हैं नाम-ए-ख़ुदा अपनी तमानिय्यत की आड़

नफ़्स-परवर करते हैं बदनाम नाम-ए-मय-कशी
पर्दा-ए-पिंदार में लेते हैं कैफ़िय्यत की आड़

पर्दा-दारी चश्म-ए-ना-महरम से थी मद्द-ए-नज़र
दरमियाँ में डाल दी है नूर ने हैरत की आड़

दीदनी जो कुछ है जल्वा देख चश्म-ए-पाक में
नूर ने वहदत में रह कर ली है क्यूँ कसरत की आड़

जब निहान-ओ-आश्कारा जल्वा-ए-जानाना है
सब रिया-कारी है साहिर ख़ल्वत-ओ-जल्वत की आड़

-साहिर देहल्वी

(1863 – 1962) 

(पंडित अमरनाथ साहिर दिल्ली में कश्मीरी पंडित समुदाय के प्रमुख कवियों में एक महत्वपूर्ण नाम। अपनी रचनाओं में सूफ़ीवाद और वेदांत रहस्यवाद के संयोजन के लिए चर्चित।)

source: rekhta.org
स्रोत:
Deewan-e-Sahir( Kufr-e-Ishq)

………………………………………

दरमियान-ए-जिस्म-ओ-जाँ = between body and life
अनानियत = egotism, तर्क-ए-ख़ुदी = renouncing self, जानिब = direction, from.
आड़ = curtain,  बहर-ए-इम्तिहाँ = for the sake of test, नाम-ए-ख़ुदा = Bravo, Good heavens!   तमानिय्यत = tranquility, calm, 
नफ़्स-परवर = growing desires, पर्दा-ए-पिंदार = veil of pride/self-respect, कैफ़िय्यत = condition, narrative, circumstances, situation, remarks

चश्म-ए-ना-महरम = eye of unrelated person, पर्दा-दारी = secrecy, veiled,  मद्द-ए-नज़र = in view, before the eyes, 

दीदनी = observable, visible, चश्म-ए-पाक = holy eyes, वहदत = Oneness, Singularity, Unity,अद्वैत भाव, कसरत = excess, निहान-ओ-आश्कारा = conceal and reveal,

जल्वा-ए-जानाना = appearance, splendour of life of life, beloved, रिया-कारी = Hypocrisy, deceit, Sanctimoniousness

  ख़ल्वत-ओ-जल्वत = company and loneliness   

………………………..

સરળ ગુજરાતી સમજૂતી

આ સુંદર ગઝલ વાંચતાની સાથે મનને ઊંડાણ સુધી સ્પર્શી ગઈ, એટલે પછી શરૂ થઈ એક એક શબ્દાર્થ સમજીને એનું પઠન, પુનર્ પઠન જ્યાં સુધી ગઝલના આત્મા સુધી પહોંચાય ત્યાં સુધી. અહીં લખેલ સમજૂતી હું જે સમજી શકી છું તે જ છે એટલે ઉર્દુના જાણકાર મારી કોઈ ભૂલ થઈ હોય તો ક્ષમા કરશો અને સુધારશો તો અત્યંત આભારી થઈશ. આ માર્ગની હું હજુ એકલવ્ય જેવી વિદ્યાર્થીની માત્ર છું.

આપણા શાસ્ત્રો કહે છે બ્રહ્મ સત્ય જગત મિથ્યા. બ્રહ્મ; પ્રકૃતિ, માયાના આવરણની પાછળ છુપાયેલું છે, જો માયાનું આવરણ હટે તો સત્યનું દર્શન થઈ શકે. तत् त्वम पूषन् अपावृणु सत्य धर्माय द्रष्टये….સૂર્યને પ્રાર્થના છે કે સત્યનું મુખ હીરણ્યમયેણ પાત્રેણ… સોનાના પાત્રથી, માયાથી, અજ્ઞાન રૂપી અંધકારથી ઢંકાયેલું છે. હે સૂર્ય, હે જ્ઞાનના પ્રકાશ, પ્રજ્ઞા જ્યોતિ , એ ઢાંકણ ખોલો, અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરો જેથી અમને સત્ય ધર્મનું દર્શન થાય. આવો જ ભાવ આ ગઝલમાં છે.

શાયર કહે છે આ શરીર અને આ જીવ, આત્મા વચ્ચે એક અદ્ભુત ચહેરાનો પડદો છે, મારા હ્રદય અને મારી વચ્ચે અહમનો પડદો છે. આ શરીરને આત્માને ઓળખવાની વચ્ચે આ ચહેરો, નામ-રુપ, ઓળખ પડદા જેવી છે એવી જ રીતે આપણને ખુદને, મનને ઓળખવાની વચ્ચે અહમનો પડદો નડે છે

જ્યારે પણ ભૂલથી ખુદનો, અહમનો ત્યાગ કરવાનો વિચાર આવ્યો ત્યારે આ મન, જીવ, દરેક દિશામાંથી બધા ચહેરાનો, ઓળખનો પડદો લઈ આવ્યું. જ્યારે જ્યારે માણસ પોતાના અહમનો નાશ કરવા ઈચ્છે ત્યારે આપણી ચારે તરફ ફેલાયેલી આપણી ઓળખની,આઈડેન્ટિટીની જાળ, સંબંધોની જાળ તેમ કરવા દેતી નથી, આપણે એનાથી મુક્ત થઈ શક્તા નથી.

એ પ્રિયતમ દિલના બદલામાં દર્દ આપીને મારી કસોટી કરી રહ્યો છે અને વાહ, જાણે કાંઈ થયું જ નથી એવી શાંતીના ભાવના પડદા પાછળ છુપાઈ રહે છે સૂફી પરંપરા મુજબ અહીં પરમ તત્વ જ મહેબૂબ છે અને એને સંબોધીને જ ગઝલ કહેવાઈ છે.જ્યારે આપણે એ પરમ તત્વની ખોજમાં ખુદને સંપૂર્ણપણે સમર્પી દઈએ ત્યારે આપણી ઘણી કસોટી થાય છે અને એના તરફથી કોઈ ઈશારો ન મળતાં સાધક એની ધૈર્યની પરિક્ષા થઈ રહી હોય એવું અનુભવે છે

વિષયાસક્ત લોકોને લીધે શરાબનું સેવન બદનામ થાય છે, એઓ પોતાનું આત્મસન્માન સાચવવા માટે અનેક કહાનીઓ  ઉપજાવી નાંખે છે. ખરેખર તો અમર્યાદિત ઈચ્છાઓ જવાબદાર એઓની બરબાદી માટે. અસંયમિત ઈચ્છાઓને લીધે એવા લોકો વધુ પડતું શરાબ સેવન કરે છે અને બદનામ શરાબ થાય છે. એમના શરાબીપણાને લીધે આત્મસન્માન નષ્ટ ન થાય એ માટે અનેક વાર્તાઓ ઘડી કાઢે છે

જે એ પરમ તત્વથી અજાણ છે એની નજરમાં તો આ રહસ્ય જ છે. એ પરમ તેજે આપણી અને એની વચ્ચે એક આશ્ચર્ય, એક વિસ્મયનો પડદો, આવરણ નાંખી દીધું છે. એટલે એ આપણી સામે, સર્વત્ર હોવા છતાં આપણે એને જોઈ શકતા નથી, પામી શકતા નથી, ઓળખી શકતા નથી.

જે પણ એ પરમ તત્વનું  તેજ છે તે પવિત્ર આંખોમાં જોઈ લે, એ પરમ તત્વએ  એક જ હોવા છતાં, અદ્વૈત હોવા છતાં કેમ અનેક છે, એણે અનેકત્વનો પડદો નાંખ્યો છે.  એ પરમ તત્વ નો અણસાર, એ તેજનું દર્શન નિર્મળ, નિષ્પાપ આંખોમાં મળશે. ઈશ્વર- અલ્લાહ-ગૉડ બધાં એક જ છે અને એ દરેક પવિત્ર, નિર્મળ આંખોમાં જોવા મળશે. એણે જ એ અનેક છે એવો ભ્રમનો પડદો રચ્યો છે

ઓ સાહિર, જયારે એ પ્રિયતમનો, એ પરમ તત્વનો વૈભવ, દેખાવ ક્યારેક વ્યક્ત અને ક્યારેક અવ્યક્ત હોય ત્યારે એ મારી સાથે છે કે મારાથી દૂર છે, એનો વિયોગ અને મિલન એ એક જાતનો છળાવો છે પાખંડ છે.

– નેહલ